Jakie badania są wykonywane podczas rejestracji i jakie mają znaczenie?

Zestaw genów odpowiedzialnych za HLA (Human Leukocyte Antigen), czyli za powstawanie tzw. antygenów zgodności tkankowej. Są to białka znajdujące się na powierzchni komórek naszego organizmu – zarówno komórek układu odpornościowego, jak i wielu innych. Ich zadaniem jest „informowanie” układu odpornościowego, które komórki są własne, a które mogą być obce. W przypadku przeszczepienia szpiku kluczowe jest jak największe dopasowanie HLA między Dawcą a Biorcą. Im większa zgodność (najczęściej ocenia się tzw. zgodność 10/10), tym większa szansa powodzenia transplantacji, mniejsze ryzyko powikłań, takich jak choroba przeszczep przeciwko gospodarzowi (GvHD).

HLA to ludzka wersja większego układu zgodności tkankowej nazywanego MHC (Major Histocompatibility Complex), który dzieli się na klasy I i II. Poza głównym układem HLA istnieją także tzw. mniejsze antygeny zgodności tkankowej (MiHA).

Grupa krwi (ABO) oraz czynnik Rh są ważnymi parametrami medycznymi, jednak w przypadku przeszczepienia krwiotwórczych komórek macierzystych nie stanowią głównego kryterium doboru Dawcy. Najważniejszym elementem zgodności pozostaje dopasowanie HLA. Niezgodność grup krwi między Dawcą a Biorcą nie jest przeciwwskazaniem do transplantacji. Informacja o grupie krwi ma jednak znaczenie kliniczne - m.in. przy planowaniu transfuzji krwi i jej składników w okresie okołotransplantacyjnym. W przypadku niezgodności grupy krwi stosowane są odpowiednie procedury medyczne, które pozwalają bezpiecznie przeprowadzić leczenie.
Oznaczenie grupy krwi wykonywane na potrzeby rejestracji Dawców służy wyłącznie celom informacyjnym i typowaniu. Nie zastępuje ono laboratoryjnego, tradycyjnego badania grupy krwi, które jest obowiązkowe przed przetoczeniem krwi lub jej składników.

CMV (cytomegalowirus) to wirus należący do rodziny Herpesviridae. Jest bardzo rozpowszechniony w populacji - w Polsce około 60–80% dorosłych osób miało kontakt z tym wirusem. Po zakażeniu organizm wytwarza przeciwciała (najczęściej oznacza się przeciwciała klasy IgG), które świadczą o przebytym kontakcie z wirusem. W transplantologii status CMV ma znaczenie, ponieważ u Pacjentów po przeszczepieniu krwiotwórczych komórek macierzystych, których odporność jest czasowo osłabiona, wirus może się reaktywować i powodować powikłania. Dlatego przy kwalifikacji Dawcy oznacza się status serologiczny CMV. Wynik dodatni (CMV IgG+) oznacza przebycie zakażenia w przeszłości. Jest to bardzo częste znalezisko i u osób zdrowych nie ma zazwyczaj żadnych konsekwencji zdrowotnych. Dla osoby rejestrującej się jako Dawca sam dodatni status CMV nie stanowi przeciwwskazania do oddania komórek krwiotwórczych. Informacja ta jest wykorzystywana przez lekarzy transplantologów przy doborze Dawcy do konkretnego Biorcy.

Białka MIC A (MHC Class I Chain-Related gene A) i MIC B (MHC Class I Chain-Related gene B) należą do tzw. nieklasycznych cząsteczek MHC klasy I. Ich budowa przypomina cząsteczki HLA, jednak pełnią inną funkcję. Nie prezentują antygenów w klasyczny sposób, lecz są związane z reakcją organizmu na tzw. stres komórkowy - np. w trakcie infekcji, stanu zapalnego lub po transplantacji. Mogą aktywować komórki NK i niektóre limfocyty T. Istnieją różne warianty genów MIC A/B, które mogą wpływać na odpowiedź immunologiczną po przeszczepieniu krwiotwórczych komórek macierzystych. Ich znaczenie dla rutynowego doboru Dawców jest nadal przedmiotem badań naukowych, jednak w wybranych przypadkach mogą być analizowane dodatkowo i brane pod uwagę przy doborze Dawcy.

Poza głównym układem HLA istnieją także tzw. mniejsze antygeny zgodności tkankowej - MiHA (Minor Immunohistocompatibility Antigens). Nawet przy pełnej zgodności HLA między Dawcą a Biorcą mogą występować drobne różnice genetyczne, które wpływają na odpowiedź immunologiczną po przeszczepieniu. W niektórych sytuacjach MiHA mogą mieć znaczenie dla przebiegu transplantacji – zarówno pod kątem ryzyka powikłań, jak i efektu przeciwnowotworowego (tzw. efekt przeszczep przeciw białaczce).

Gen CCR5 koduje receptor obecny na powierzchni niektórych komórek układu odpornościowego. Receptor ten może być wykorzystywany przez niektóre szczepy wirusa HIV jako „punkt wejścia” do komórki. Najczęściej występuje tzw. forma typu dzikiego (niezmutowana). Rzadszy wariant - CCR5-Δ32 (C-Chemokine receptor 5, wariant delta 32) - prowadzi do braku funkcjonalnego receptora. Osoby posiadające mutację w obu kopiach genu są w dużym stopniu odporne na zakażenie określonymi szczepami HIV. W transplantologii parametr ten może mieć znaczenie w wyjątkowych sytuacjach klinicznych, np. gdy u Pacjenta kwalifikowanego do przeszczepienia współistnieje zakażenie HIV. Nie jest to jednak standardowe kryterium doboru Dawcy.

Geny KIR (Killer cell Immunoglobulin-like Receptors) odpowiadają za powstawanie receptorów znajdujących się na komórkach odpornościowych (m.in. komórkach NK). Receptory te pomagają układowi odpornościowemu rozpoznać, czy dana komórka jest „własna”, czy może być zagrożeniem.

W uproszczeniu: jeśli komórki odpornościowe rozpoznają prawidłowe, „własne” sygnały HLA – nie reagują.
Jeśli nie wykryją odpowiednich sygnałów – mogą zostać aktywowane. Geny KIR są dziedziczone niezależnie od genów HLA i są bardzo zróżnicowane. W niektórych sytuacjach klinicznych ich układ może mieć dodatkowe znaczenie przy doborze Dawcy do Biorcy przeszczepu. Dla osoby rejestrującej się jako Dawca nie wiąże się to z dodatkowymi działaniami. Szczegółową analizę przeprowadzają specjaliści hematologii i transplantologii przy doborze Dawcy.

SRY (Sex Determining Region Y) to gen znajdujący się na chromosomie Y i odpowiada za determinację płci genetycznej. W transplantologii nie ma znaczenia immunologicznego przy doborze Dawcy. Jest natomiast wykorzystywany w analizie chimeryzmu po przeszczepieniu — szczególnie gdy Dawca i Biorca są genetycznie różnej płci. Pozwala ocenić, jaka część komórek krwi pochodzi od Dawcy, a jaka od Biorcy.

Gen amelogeniny (AMELX na chromosomie X i AMELY na chromosomie Y) w warunkach fizjologicznych odpowiada za tworzenie szkliwa zębów. W diagnostyce molekularnej jego oznaczenie służy jako marker płci genetycznej. Podobnie jak SRY, wykorzystywany jest w analizie chimeryzmu po przeszczepieniu krwiotwórczych komórek macierzystych, czyli do określania proporcji między komórkami Dawcy a Biorcy.