Zespół policystycznych jajników (PCOS) – przyczyny i leczenie

Zespół policystycznych jajników (PCOS) – co to jest?

Zespół policystycznych jajników (z angielskiego – Polycystic Ovary Syndrome; a w skrócie – PCOS) to jedno z najczęstszych zaburzeń hormonalnych u kobiet w wieku rozrodczym. Szacuje się, że może dotyczyć nawet co dziesiątej kobiety (przy czym obserwuje się również zjawisko nadrozpoznawania tego schorzenia, zwłaszcza wśród nastolatek). PCOS wpływa nie tylko na funkcjonowanie jajników, ale także na cały organizm – może oddziaływać na metabolizm, wygląd skóry, masę ciała czy płodność.

Charakterystyczną cechą PCOS jest obecność wielu drobnych pęcherzyków w jajnikach, które nie dojrzewają i nie pękają, przez co nie dochodzi do owulacji. Towarzyszą temu zaburzenia hormonalne, a przede wszystkim podwyższony poziom androgenów – męskich hormonów płciowych.

Policystyczne jajniki: przyczyny rozwoju choroby

Chociaż zespół policystycznych jajników jest dobrze opisany klinicznie, jego przyczyny nadal nie zostały jednoznacznie wyjaśnione. Wiadomo natomiast, że na rozwój PCOS wpływa wiele czynników. Wśród najczęściej wskazywanych można wyróżnić między innymi:

• zaburzenia hormonalne – w tym zwiększoną produkcję androgenów (męskich hormonów płciowych) przez jajniki i nadnercza;
• insulinooporność – czyli zmniejszoną wrażliwość tkanek na insulinę, co może nasilać produkcję androgenów, a oprócz tego zwiększać ryzyko wystąpienia cukrzycy oraz nadwagi lub otyłości;
• czynniki genetyczne – choroba często występuje rodzinnie;
• otyłość i cukrzycę typu 2 – mogą zaostrzać objawy PCOS, a oprócz tego utrudniać leczenie;
• nadmiar testosteronu – prowadzi do charakterystycznych objawów, takich jak trądzik czy nadmierne owłosienie w miejscach charakterystycznych dla mężczyzn (twarz, plecy, brzuch).

Sprawdź: Jakie są najbardziej powszechne choroby, które są przeciwwskazaniem do bycia Dawcą?

PCOS – objawy

Zespół policystycznych jajników może objawiać się na wiele sposobów, a nasilenie dolegliwości różni się w zależności od konkretnego przypadku klinicznego, wieku pacjentki, chorób towarzyszących i innych czynników. Niemniej, do najczęstszych symptomów należą:

• zaburzenia miesiączkowania – nieregularne cykle, rzadkie miesiączki lub ich całkowity brak;
• hirsutyzm – wspomniane już wcześniej, nadmierne owłosienie typu męskiego (na przykład na twarzy, w dolnej części brzucha czy na plecach);
• trądzik – często oporny na standardowe leczenie (dostosowane do bakteryjnego, a nie hormonalnego podłoża), występujący zwłaszcza w okolicach żuchwy i pleców;
• maskulinizacja – a więc pojawienie się u pacjentki męskich cech płciowych – w tym pogrubienie głosu czy łysienie typu męskiego (łysienie androgenowe);
• problemy z płodnością – wynikające z braku owulacji i nieregularnych cykli;
• przybieranie na wadze – zwłaszcza w obrębie brzucha (dla PCOS charakterystyczna jest otyłość brzuszna).

Przeczytaj: Niedoczynność tarczycy i Hashimoto a dawstwo szpiku

Rozpoznanie PCOS opiera się na tak zwanych kryteriach rotterdamskich. Aby postawić diagnozę, w obrazie klinicznym muszą być obecne co najmniej dwa z trzech warunków:

• objawy kliniczne lub biochemiczne hiperandrogenizmu (w tym, przykładowo, hirsutyzm, łysienie androgenowe, podwyższone stężenie androgenów we krwi);
• brak owulacji lub jej rzadkie występowanie;
• policystyczny obraz jajników w badaniu USG – charakterystyczny dla tego zaburzenia.

PCOS: USG

Przezpochwowe badanie ultrasonograficzne to podstawowa metoda obrazowania w diagnostyce PCOS. Obraz uzyskiwany w trakcie procedury pozwala dokładnie ocenić wygląd, wielkość i strukturę jajników, a także obecne w nich pęcherzyki. Zgodnie z wytycznymi International PCOS Network z 2018 roku, jajniki policystyczne diagnozuje się, gdy ich objętość wynosi co najmniej 10 cm3 i/lub znajduje się w nich minimum 20 pęcherzyków o średnicy 2-9 mm.

PCOS: badania krwi

W przypadku wystąpienia wymienionych powyżej objawów i/lub uzyskania niepokojącego obrazu jajników w USG, pacjentka zostanie skierowana na dalszą diagnostykę. W ramach rozpoznania PCOS wykonuje się szereg badań hormonalnych, do których zaliczamy:

• badanie poziomu testosteronu całkowitego i wolnego;
• badanie poziomu SHBG (globuliny wiążące hormony płciowe);
• badanie poziomu androstendionu, DHEA-S, LH, FSH, progesteronu.

Zalecane jest również wykonanie testu obciążenia glukozą (OGTT), aby ocenić wrażliwość organizmu na insulinę. Konieczne może być także wykluczenie innych chorób, które dają podobne objawy: zespołu Cushinga, chorób tarczycy, wrodzonego przerostu nadnerczy, hiperprolaktynemii, akromegalii oraz guzów hormonalnie czynnych.

Leczenie PCOS – jak leczy się zespół policystycznych jajników?

Leczenie PCOS powinno być dostosowane indywidualnie do potrzeb pacjentki. Podstawą terapii są zmiany stylu życia: redukcja masy ciała, zdrowa i odżywcza dieta oraz regularna aktywność fizyczna. U kobiet z zespołem policystycznych jajników, zmagających się z nadwagą lub otyłością, nawet niewielka utrata wagi może znacząco złagodzić przebieg choroby.

W niektórych przypadkach konieczne jest leczenie farmakologiczne, w którym wykorzystuje się:

• dwuskładnikowe tabletki antykoncepcyjne (regulują cykl i zmniejszają objawy hiperandrogenizmu);
• antyandrogeny (stosowane głównie w przypadku nasilonego hirsutyzmu lub trądziku).

Kobietom starającym się o ciążę podaje się cytrynian klomifenu. W niektórych przypadkach wykorzystuje się także gonadotropiny (w celu indukcji owulacji) lub wdraża się procedury wspomaganego rozrodu, takie jak zapłodnienie pozaustrojowe. Warto tutaj dodać, że w terapii PCOS często wykorzystuje się również metforminę – lek obniżający poziom glukozy i poprawiający wrażliwość na insulinę.

Nieleczone PCOS: jakie może mieć skutki?

Brak wdrożenia właściwego postępowania oraz leczenia w przebiegu PCOS może prowadzić do szeregu powikłań, wśród których wyróżnia się:

• niepłodność;
• cukrzycę typu 2;
• nadciśnienie tętnicze;
• choroby układu sercowo-naczyniowego;
• rozwój pełnego zespołu metabolicznego;
• przerost błony śluzowej macicy, a nawet zwiększenie ryzyka raka endometrium.

To właśnie z uwagi na wymienione powyżej powikłania tak istotne jest wczesne rozpoznanie PCOS i wdrożenie odpowiedniego leczenia – nie tylko dla poprawy jakości życia pacjentki w momencie diagnozy, ale również dla zapobiegania przykrym powikłaniom.

Przeczytaj: Czy morfologia może wykryć nowotwór?

Czy zespół policystycznych jajników pozwala na zostanie dawcą szpiku?

Osoba ze zdiagnozowanym zespołem policystycznych jajników może zostać dawcą szpiku, aczkolwiek podczas kwalifikacji bierze się pod uwagę całościowy obraz choroby, współistniejące schorzenia, np. występowanie zespołu metabolicznego bez dobrej kontroli (uwzględniając cukrzycę, otyłość brzuszną oraz zaburzony profil lipidowy), nadciśnienia tętniczego lub innych zaburzeń endokrynologicznych. Konieczna jest także dobra kontrola ginekologiczna.

Gdy pacjentka dowiedziała się o PCOS po rejestracji w bazie dawców szpiku, wówczas powinna poinformować fundację o tym fakcie oraz o zaplanowanym leczeniu, jeśli pojawi się zapytanie o dostępność dawczyni, czyli rozpocznie się procedura typizacji potwierdzającej. Należy tu zaznaczyć, że każdorazowo kwalifikacja potencjalnej dawczyni z rozpoznanym PCOS do procedury donacji komórek krwiotwórczych odbywa się na podstawie indywidualnej i kompleksowej oceny ryzyka.

Zespół policystycznych jajników – podsumowanie

• Zespół policystycznych jajników (PCOS) to jedno z najczęstszych zaburzeń hormonalnych u kobiet, wpływające na funkcjonowanie jajników, gospodarkę hormonalną i płodność.
• PCOS objawia się między innymi nieregularnymi miesiączkami, nadmiernym owłosieniem, trądzikiem i trudnościami z zajściem w ciążę (z uwagi na brak owulacji).
• Diagnozę PCOS stawia się na podstawie objawów klinicznych, badań hormonalnych i obrazu USG. Leczenie opiera się głównie na zmianie stylu życia, a w razie potrzeby – na terapii farmakologicznej.
• Wczesne rozpoznanie zespołu policystycznych jajników i właściwa interwencja medyczna pozwalają ograniczyć ryzyko powikłań i poprawić jakość życia pacjentki. Choć nie istnieje jedna, skuteczna metoda zapobiegania PCOS, to prowadzenie zdrowego trybu życia, uwzględniającego zbilansowaną dietę, regularną aktywność fizyczną i utrzymanie prawidłowej masy ciała, może pomóc zmniejszyć ryzyko jego rozwoju.

Zespół policystycznych jajników: najczęstsze pytania o PCOS

Czym jest zespół policystycznych jajników (PCOS)?

PCOS to zaburzenie hormonalne, które wpływa na pracę jajników i na funkcjonowanie organizmu kobiety (w tym na utrzymanie masy ciała, płodność, zdrowie psychiczne). Charakteryzuje się nadmiarem androgenów, brakiem owulacji oraz obecnością wielu drobnych pęcherzyków w jajnikach, widocznych w badaniu USG.

Jak rozpoznać objawy PCOS i jak przebiega diagnostyka?

Najczęstsze objawy PCOS to nieregularne miesiączki, trądzik, nadmierne owłosienie i problemy z płodnością. Diagnozę stawia się na podstawie wywiadu, badań hormonalnych i obrazu jajników w USG – muszą wystąpić co najmniej dwa z trzech charakterystycznych kryteriów (o których więcej informacji znajduje się w powyższym tekście).

Na czym polega leczenie zespołu policystycznych jajników?

Leczenie PCOS obejmuje zmianę stylu życia – zdrową dietę, aktywność fizyczną i redukcję masy ciała. W razie potrzeby stosuje się leki hormonalne (takie jak tabletki antykoncepcyjne, antyandrogeny) czy metforminę. W przypadku kobiet starających się o ciążę włącza się leki stymulujące owulację.

Czy mając PCOS można zostać dawcą szpiku?

Tak, PCOS nie jest wykluczeniem, ale podczas kwalifikacji ostatecznej lekarz ustali ewentualne czynniki ryzyka i podejmie ostateczną decyzję.

Źródła:

1. Lek. E. Stefanowicz, Zespół policystycznych jajników (PCOS). Przyczyny, diagnostyka i leczenie [w:] Medycyna Praktyczna, 08.03.2021
2. G. Jarząbek-Bielecka, J. Opydo-Szymaczek, M. Mizgier, K. Bojanowska, M. Pisarska-Krawczyk, M. Chuchracki, W. Kędzia, A. Wojtyła, Zespół policystycznych jajników jako problem w ginekologii i medycynie rodzinnej, z uwzględnieniem pacjentek w wieku rozwojowym [w:] Borgis – Medycyna Rodzinna 4/2018
3. J. L. Chan, MD, MSCE, K. Moran, MD, MBA, K. Vanhise, MD, Zespół policystycznych jajników -–rozpoznawanie i postępowanie [w:] Ginekologia po Dyplomie 04/2023
4. Dr n. med. M. Kunicki, Zespół policystycznych jajników [w:] Medycyna po Dyplomie 04/2017
5. A. Milewicz, M. Kudła, R. Z. Spaczyński, R. Dębski, B. Męczekalski, M. Wielgoś, M. Ruchała, E. Małecka-Tendera, B. Kos-Kudła, D. Jędrzejuk, A. Zachurzok, Stanowisko Polskiego Towarzystwa Endokrynologicznego, Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników oraz Polskiego Towarzystwa Endokrynologii Ginekologicznej w sprawie diagnostyki i leczenia zespołu policystycznych jajników [w:] Endokrynologia Polska 2018; 69 (4)
6. A. Drosdzol-Cop, A. Sidło-Stawowy, D. Sajdak, V. Skrzypulec-Plinta, Rozpoznanie zespołu policystycznych jajników u dziewcząt [w:] Ginekologia Polska nr 2/2014
7. P. Gałczyńska, Dieta i jej suplementacja w zespole policystycznych jajników [w:] Forum Zaburzeń Metabolicznych, tom 12, nr 1 (2021)
8. Dr hab. n. med. A. Drosdzol-Cop, lek. A. Tymińską-Bandoła, lek. A. Bil, prof. nadzw. dr hab. n. med. R. Stojko, prof. dr hab. n. med. V. Skrzypulec-Plinta, Zespół policystycznych jajników u nastolatek – diagnostyka i leczenie [w:] Ginekologia po Dyplomie 03/2017
9. K. Wertheim, A. Sobczyńska-Tomaszewska, J. Bal, W poszukiwaniu etiopatogenezy zespołu policystycznych jajników (PCOS) [w:] Ginekologia Polska nr 8/2007