O nowotworach krwi

Chłoniak

Chłoniaki to liczna i zróżnicowana grupa chorób nowotworowych wywodzących się z układu limfoidalnego, czyli chłonnego.

Ostatnia aktualizacja: 22.02.2021

Charakterystyka

Pod wpływem różnych czynników komórki mogą ulegać przemianom nowotworowym, co prowadzi do nieprawidłowego i niekontrolowanego przez organizm namnażania zmutowanej linii komórkowej. Komórki układu chłonnego, które najczęściej ulegają przemianom nowotworowym to limfocyty B, limfocyty T i komórek NK (naturalne komórki cytotoksyczne).

W zależności od tego, z jakich komórek układu chłonnego wywodzi się nowotwór, może powodować on różne objawy i zajmować różne narządy. Wśród chłoniaków wyróżnia się chłoniaki nie-Hodgkina/nie-Hodgkinowskie (nieziarnicze, NHL – non-Hodgkin lymphoma) i chłoniaka Hodgkina (ziarniczego, HL – Hodgkin lymphoma).

Mając na względzie dynamikę rozwoju choroby, chłoniaki nie-Hodgkina można zaś podzielić na:

  • chłoniaki powolne (tzw. indolentne) – np. chłoniak grudkowy;
  • chłoniaki agresywne np. chłoniaki rozlane z dużych komórek B (DLBCL);
  • chłoniaki bardzo agresywne (np. chłoniak Burkitta).

Chłoniaki nieziarnicze znajdują się na 6 miejscu wśród nowotworów złośliwych jeśli chodzi o zachorowalność i śmiertelność spowodowaną chorobami nowotworowymi. Natomiast chłoniak Hodgkina stanowi około 0,5% wszystkich nowotworów złośliwych z zachorowalnością na poziomie 2-3 osób na 100.000 w ciągu roku. W przypadku tej choroby obserwuje się dwa szczyty zachorowalności – trzecią dekadę życia i po 50tym roku życia.

Szacuje się, iż w Polsce występuje kilkanaście nowych zachorowań na chłoniaki nieziarnicze na 100 000 mieszkańców rocznie.

Najczęściej występującą grupą chłoniaków nie-Hodgkina są chłoniaki rozlane z dużych komórek B (DLBCL), które wywodzącą się z dojrzałych, obwodowych limfocytów B. Zachorowania na DLBCL stanowią około 35% wszystkich zachorowań na chłoniaki i około 80% na chłoniaki agresywne. Częstość występowania DLBCL w Europie szacuje się na kilkanaście przypadków na 100 000 w roku i wzrasta ona wraz z wiekiem. Ponad połowa pacjentów w momencie rozpoznania ma co najmniej 65 lat, jednak choroba może pojawić się właściwie w każdej grupie wiekowej.

Przyczyny zachorowań

Tak jak w przypadku innych chorób nowotworowych, dokładna przyczyna rozwoju nowotworu nie jest znana. Najczęściej przyczyn jest co najmniej klika, a są to zarówno czynniki genetyczne, jak i środowiskowe – tzw. wieloczynnikowa i złożona etiopatogeneza.

Tym niemniej w części przypadków chłoniaków, istnieją pewne uznane czynniki ryzyka zachorowania. Można je podzielić na środowiskowe, zawodowe, infekcyjne, immunologiczne i jatrogenne. Niekiedy decydującą rolę odgrywają czynniki genetyczne.

Większą zachorowalność na chłoniaki obserwuje się u pracowników przemysłu chemicznego – zwłaszcza gumowego i petrochemicznego, rolników oraz osób narażonych na kontakt z pestycydami, herbicydami, benzenem, azbestem i promieniowaniem jonizującym.

Spośród czynników infekcyjnych sprzyjających zachorowaniu na chłoniaki wymienia się przede wszystkim zakażenie wirusem EBV (Epsteina Barr) oraz ludzkim wirusem niedoboru odporności (HIV).

Immunosupresja i niedobory odporności o różnej etiologii to także bardzo istotne czynniki zwiększające ryzyko nowotworów układu chłonnego.

Podwyższone ryzyka zachorowania występuje także u osób w przeszłości poddawanych chemioterapii bądź chemioradioterapii z powodu innych nowotworów.

Objawy

Do postawienia rozpoznania chłoniaka konieczne jest wykonanie badania histopatologicznego całego zmienionego chorobowo węzła chłonnego lub fragmentu zajętej tkanki. Konieczne jest badanie mikroskopowe, a poza standardową oceną histopatologiczną wykonuje się badania immunofenotypowe w celu dokładniejszej oceny typu/podtypu chłoniaka.

Ponadto w razie podejrzenia/rozpoznania chłoniaka wykonuje się także badania obrazowe określające stopień zaawansowania choroby np. badanie ultrasonograficzne jamy brzusznej (USG), barania radiologiczne (RTG, tomografia komputerowa). Obecnie często w celu określenia zaawansowania choroby oraz monitorowania efektów leczenia wykorzystuje się badanie PET/CT (positron emission tomography) z fluorodeoksyglukozą (FDG).

W momencie rozpoznania choroby z reguły określa się także rokowanie z uwzględnieniem czynników prognostycznych.

Stopień zaawansowania klinicznego chłoniaków jest określany za pomocą tzw. skali Ann Arbor – tabela 2. Często stopnie zaawansowania I i II określa się łącznie jako zaawansowanie ograniczone, zaś stopień II z rozległą masą węzłową (tzw. bulky) oraz stopień III i IV – jako chorobę rozległą.

Obecność objawów ogólnych choroby, czyli gorączki powyżej 38st C przez minimum 2 tygodnie, nocne poty, utrata masy ciała >10% w czasie nie dłuższym niż 6 miesięcy oznacza się literą B, zaś ich nieobecność – literą A.

Stopnie zaawansowania klinicznego chłoniaków wg Ann Arbor

I/IE - zajęcie jednej grupy węzłów chłonnych lub narządu limfatycznego (I) lub jednego narządu pozalimfatycznego(IE).

II/IIE - zajęcie 2 lub więcej grup węzłów chłonnych lub narządów limfatycznych po jednej stronie przepony (II), ewentualnie z dodatkowym zajęciem jednego narządu pozalimfatycznego po tej samej stronie przepony (IIE).

III/IIIE - zajecie 2 lub więcej grup węzłów chłonnych lub narządów limfatycznych po obu stronach przepony (III), któremu może towarzyszyć zajęcie jednego narządu pozalimfatycznego (IIIE).

IV - rozsiane zajęcie kilku narządów pozalimfatycznych z zajęciem jednego lub więcej węzłów chłonnych i narządów limfatycznych.

Objawy kliniczne mogą być bardzo różnorodne. W wielu przypadkach najczęstszym objawem klinicznym jest bezbolesne powiększenie węzłów chłonnych.

Cechami charakterystycznymi, które powinny wzbudzać niepokój onkologiczny są:

  • Bezbolesne powiększenie węzłów chłonnych;
  • Średnica węzłów >2 cm;
  • Tendencja do zrastania się w tak zwane pakiety;
  • Niezmieniona skóra pokrywająca patologicznie zmienione węzły chłonne;
  • Może pojawić się samoistne częściowe zmniejszenie rozmiarów węzłów chłonnych, co niekiedy może opóźniać wizytę u lekarza;
  • Ból węzłów chłonnych po spożyciu alkoholu (występuje u części chorych na chłoniaka Hodgkina).

W razie ucisku chorobowo zmienionych węzłów chłonnych na różne struktury, mogą pojawić się takie objawy jak np. duszność, zaczerwienienie i obrzęk twarzy (zespół żyły głównej górnej); wodobrzusze i obrzęki kończyn dolnych (w przypadku powiększonych węzłów w jamie brzusznej).

Inne objawy, które mogą wystąpić:Bóle brzucha;

  • Krwawienia np. z przewodu pokarmowego, z błon śluzowych, z nosa;
  • Żółtaczka;
  • Zmiany skórne;
  • Świąd skóry (u części chorych na chłoniaka Hodgkina);
  • Objawy neurologiczne – np. spowodowane uciskiem nerwów lub obecnością patologicznej masy w obrębie ośrodkowego układu nerwowego.

Część pacjentów może doświadczać również objawów ogólnych choroby z grupy tzw. objawów B:

  • gorączka >38st C;
  • nocne poty;
  • utrata masy ciała >10%.

W razie zajęcia szpiku kostnego występują z reguły nieprawidłowe wyniki krwi – w morfologii krwi obwodowej stwierdza się zwiększoną leukocytozę oraz niedokrwistość i małopłytkowość.

Leczenie

Chłoniaki zasadniczo należą do chorób wrażliwych na chemioterapię, a niektóre także na radioterapię. Ponadto, szeroko wykorzystywana w niektórych typach chłoniaków jest także terapia z wykorzystaniem przeciwciał monoklonalnych (np. rituksymab) w skojarzeniu z chemioterapią – wówczas jest to immunochemioterapia.

W przeciwieństwie do guzów litych, leczenie chirurgiczne nie jest standardowo wykorzystywane w terapii chłoniaków.

Warto zaznaczyć, iż strategia oraz cel leczenia są nieco odmienne zależnie od rodzaju chłoniaka. W przypadku chłoniaków powolnych (indolentnych) głównym celem leczenia najczęściej jest uzyskanie i jak najdłuższe utrzymanie całkowitej remisji, zaś w przypadku chłoniaków agresywnych – wyleczenie choroby.

Niektórzy chorzy chorobą nawrotową bądź oporną na leczenie wymagają przeszczepienia macierzystych komórek krwiotwórczych (HSCT – hematopoietic stem cell transplantation). U pacjentów z chłoniakami w pierwszym rzędzie rozważa się przeszczepienie komórek autologicznych (czyli pochodzących od danego pacjenta), a w razie braku efektu terapeutycznego – u wybranych chorych rozważa się przeszczepienie allogeniczne. Wówczas źródłem macierzystych komórek krwiotwórczych jest inna osoba – zgodna genetycznie, spokrewniona bądź dawca niespokrewniony.

Poza leczeniem przyczynowym zawsze obowiązuje staranne leczenie wspomagające i objawowe dostosowane do indywidualnej sytuacji klinicznej.


BIBLIOGRAFIA:

Wspieraj naszą misję!

Możesz wspierać Fundację DKMS na wiele sposobów i tym samym dawać nadzieję na życie wielu chorym na nowotwory krwi.